Warning: fopen(../../themes.bin): failed to open stream: No such file or directory in /www/spisz_www/www/site.inc on line 85

Warning: fseek() expects parameter 1 to be resource, boolean given in /www/spisz_www/www/site.inc on line 85
Tatry, Spisz i Podhale - <br /> <b>Warning</b>: fread() expects parameter 1 to be resource, boolean given in <b>/www/spisz_www/www/site.inc</b> on line <b>87</b><br />
Tatry, Spisz i Podhaleserwis wspiera:
zakład instalacji
grzewczych "U Kazka"
----------------------
 archiwum halnego i rumcajsa mapa serwisu ( 1072419 )   last update: long ago ;)

Warning: fseek() expects parameter 1 to be resource, boolean given in /www/spisz_www/www/site.inc on line 116
 Turystyka, noclegi / Aktualności / Wspinaczka / Region / Tatry / Galeria 
----------------------

Warning: fread() expects parameter 1 to be resource, boolean given in /www/spisz_www/www/site.inc on line 115

Warning: fread() expects parameter 1 to be resource, boolean given in /www/spisz_www/www/site.inc on line 116

Warning: fclose() expects parameter 1 to be resource, boolean given in /www/spisz_www/www/site.inc on line 118

Andrzej Skorupa

Zabytkowe Kościoły Polskiego Spisza

mapa polskiego spisza z końca lat osiemdziesiątych

 

WSTĘP

Polski Spisz to niewielki skrawek naszego kraju zamykający się pomiędzy granicą państwową a biegiem rzek Białki i Dunajca. Obszar ten liczy niespełna 200 km2 powierzchni zamieszkałej przez kilkunastotysięczną ludność. Jest to teren niezwykle interesujący nie tylko dla turystów, ale również dla miłośników zabytków. Tu bowiem, obok zamku niedzickiego, który do czasu rozpoczęcia budowy zapory na Dunajcu, należał do najpiękniej położonych zamków polskich, skupiło się wiele kościołów wartościowych tak pod względem architektury, jak i wyposażenia. Tym właśnie zabytkom sakralnym poświęcona jest niniejsza praca, gdyż - w odróżnieniu od zamku w Niedzicy - literatura na ich temat jest niekompletna, rozproszona i często trudno dostępna.

Głębsze zainteresowanie zabytkami Polskiego Spisza zrodziło się dopiero po pierwszej wojnie światowej, gdy ziemia ta, od wieków zamieszkała przez ludność polską, przywrócona została Macierzy. Pierwszy, do dziś niezastąpiony, rejestr zabytków sztuki Polskiego Spisza sporządził w r. 1930 Tadeusz Szydłowski w ramach inwentaryzacji ówczesnego powiatu nowotarskiego. Dokumentację fotograficzną wykonał Tadeusz Przypkowski. Inwentarz ten, przygotowany do druku przez Jerzego Szablowskiego, ukazał się w 1938 r. Posłużył on następnie do opracowania odpowiedniego zeszytu Katalogu zabytków sztuki w Polsce wydanego w 1951 r.

Piękny, literacki opis kultury materialnej Podtatrza, a w tym również i Spisza, zawarli w książce z r. 1956, zatytułowanej Drogami skalnej ziemi, Hanna Pieńkowska i Tadeusz Staich. Uzupełnili oni inwentarz Szydłowskiego szeregiem cennych informacji, w szczególności o sztuce ludowej, która w inwentarzu tym była na ogół pomijana. Dziś wartość książki, ilustrowanej zdjęciami Władysława Wernera, jest tym większa, że wiele opisywanych w niej zabytków sztuki ludowej w następnych latach zaginęło lub uległo zniszczeniu.

W ostatnim czasie tematykę historii i sztuki spiskiej podejmuje Tadeusz M. Trajdos. Wartościowe materiały dotyczące tej problematyki znaleźć także można w książkach Tadeusza Chrzanowskiego i Mariana Korneckiego Sztuka Ziemi Krakowskiej oraz Urszuli Janickiej-Krzywdy Zabytkowe kościoły Orawy, Spisza, Podhala, Gorców i Pienin, a także w przewodnikach turystycznych Józefa Nyki Pieniny i Stanisława Figla Polski Spisz. Na koniec wspomnieć trzeba o pracach Mariana Gotkiewicza dotyczących, ważnej dla omawianej problematyki, historii stosunków kościelnych na Spiszu.

Książka niniejsza zbiera w jedno cykl artykułów już publikowanych bądź przygotowanych do druku w "Podhalance", czasopiśmie Związku Podhalan. Autor skorzystał z propozycji Oficyny Podhalańskiej przedstawienia tych prac w zwartej formie, za co w tym miejscu pragnie złożyć Wydawnictwu wyrazy podziękowania.

Opisy kościołów, które czytać można niezależnie od siebie, poprzedzone zostały krótkim rysem historii Polskiego Spisza wyjaśniającym okoliczności powstawania i przemian zachodzących w rozważanych zabytkach. Książkę zamyka dość obszerna bibliografia dająca wskazówki do pogłębienia wiadomości z zakresu dziejów i sztuki Spisza.

Jeśli praca ta zachęci Czytelnika do bliższego poznania zabytków Polskiego Spisza, to trud jej napisania nie będzie daremny.

 

RYS HISTORII POLSKIEGO SPISZA

Obraz zabytków rozważanych w niniejszej pracy byłby niepełny, gdyby pominąć bogatą historię towarzyszącą ich powstawaniu i przemianom artystycznym. Z tych względów przedstawmy choćby tylko w skrótowej formie dzieje Polskiego Spisza.

Nazwą Polskiego Spisz a określa się obszar, którego zasięg wyznaczają koryta rzek Dunajca i Białki oraz granica państwowa ze Słowacją. Na tym terytorium leży trzynaście wsi; poza nim, bo na lewym brzegu Białki znajduje się czternasta wieś spiska, Nowa Biała. Jej .położenie tłumaczy się najprawdopodobniej zmianą koryta Białki około 1600 r. Polski Spisz stanowi część Zamagurza, którego krańce południowe opierają się o stoki Magury Spiskiej. Z kolei Zamagurze wchodzi w skład większej krainy geograficzno-historycznej, jaką jest Spisz.

W początkach XI w. Spisz wraz z całą obecną Słowacją należał do Polski, gdyż obszary królestwa Bolesława Chrobrego sięgały linii Cisy i Dunaju. Po jego śmierci granice państwa polskiego zaczęły powoli cofać się ku północy. Już król węgierski Władysław I (1077-1095) zakładał na Spiszu osady wojskowe tzw. kopijników. Utrwalenie władzy węgierskiej na ziemi spiskiej przyniosło małżeństwo córki Bolesława Krzywoustego, Judyty, z synem króla Kolomana (1095-1116), Stefanem (według innej wersji były to zaręczyny z synem króla Beli II, Gejzą II). Judyta wniosła Węgrom jako wiano ziemię spiską. Dla zwiększenia tempa kolonizacji Spisz a królowie Gejza II (1130-1162) i Andrzej II (1205-1235) zaczęli sprowadzać tu osadników, głównie z Saksonii. Największy ich napływ miał miejsce za panowania Beli IV (1235-1270) po najeździe tatarskim w r. 1241, który spustoszył Spisz. Mimo takiej akcji osiedleńczej, Zamagurze pozostawało niezamieszkałe co najmniej do połowy XIII w. Pierwsza osada na tym terenie, Spiska Stara Wieś, powstała bowiem w drugiej połowie tego stulecia (być może nawet pod jego koniec). Prawie równie starą metrykę ma wieś założona w widłach Dunajca i Białki przez polskich osadników z Podhala, nazwana wkrótce Frydmanem. Tak więc Frydman uznać można za najstarszą wieś leżącą na obszarze dzisiejszego Polskiego Spisza.

Początek XIV w. to okres walk Władysława Łokietka z królem czeskim i polskim Wacławem II o tron polski. Łokietkowi udzielali poparcia Węgrzy, a dla wzmocnienia sojuszu jego córka Elżbieta wyszła za mąż za Karola Roberta Andegaweńskiego. Ten ostatni wygrał rywalizację z Wacławem III (synem Wacława II) o panowanie na Węgrzech po wymarciu dynastii Arpadów w r. 1301.

W tej sytuacji Polska zrezygnowała ostatecznie ze Spisz a na rzecz Korony Węgierskiej. Jeszcze tylko polska administracja kościelna usiłowała dochodzić swych praw na Spiszu, kiedy to w r. 1332 komisarz papieski Prot ustalił południową granicę biskupstwa krakowskiego. Miała ona między innymi biec grzbietem Magury Spiskiej. Wyrok Prota nie został jednak wykonany, na co zapewne miała wpływ polityka wobec Węgier kontynuowana przez Kazimierza Wielkiego (w r. 1339 zawarty został układ wyszehradzki w sprawie dziedzictwa tronu polskiego, w następstwie którego w 1370 r. królem polskim został Ludwik Węgierski).

Tak więc Zamagurze zostało włączone do komitatu spiskiego, a jego kolonizację rozpoczęły węgierskie rody Görgeyów i Berzewiczych. Temu ostatniemu przypadły tereny dzisiejszego Polskiego Spisza. Protoplasta rodu Berzewiczych, Kokosz, wystąpił jako stronnik Karola Roberta w jego zmaganiach o tron węgierski. Zasadźcy nowopowstałych wsi dobierani byli spośród Niemców spiskich. Również część osadników rekrutowała się z tej społeczności. Niemniej jednak trzon kolonistów stanowiła ludność polska, pośród której Niemcy ulegali szybkiej asymilacji. Dalszy napływ polskich osadników w czasach późniejszych doprowadził do ukształtowania się wyraźnego polskiego oblicza Zamagurza. Dają temu wyraz wizytacje kościelne (np. wizytacja prepozyta J. Zsigraya w r. 1700) czy nazwiska występujące w dawnych metrykach.

Akcja Kokosza przyniosła już w r. 1308 lokację na prawie niemieckim wsi Frydman. Jej zasadźcą był sołtys Fryderyk z Huncowiec. Inny zasadźca, spokrewniony z Berzewiczymi, Frank z Farkaszowiec, założył wsie nad rzeczką Niedziczanką i jej dopływem Potokiem Kacwińskim, a to Niedzicę i Kacwin. O tych wsiach wspomina dokument z r. 1320 dotyczący ich sprzedaży. Za czasów Kokosza powstają także Łapsze (dziś Łapsze Niżnie ), o których pierwsze wzmianki pochodzą z lat 1340 i 1347. Teren ten od razu, bo w 1313 r., stał się własnością prepozytury lendackiej zakonu bożogrobców. W tym miejscu należy wyjaśnić obecność bożogrobców na Polskim Spiszu. Otóż zakon ten, powstały w Jerozolimie dla ochrony Grobu Pańskiego, osadził w Miechowie (stąd też jego inna nazwa - miechowici) prawdopodobnie w r. 1163 polski możnowładca Jaksa. Z kolei w r. 1223 król węgierski Andrzej II sprowadził bożogrobców na ziemię szaryską (okolice dzisiejszego Preszowa na Słowacji). Tu, w r. 1311, znalazł schronienie przełożony miechowskiego klasztoru Henryk, oskarżony przez Władysława Łokietka o udział w buncie zorganizowanym przez jego brata, wójta krakowskiego Alberta. Henryk, niezadowolony ze swej nowej siedziby, doprowadził wkrótce do zamiany dóbr szaryskich na posiadłość Lendak leżącą u stóp Tatr Bielskich, która obejmowała również Łapsze.

Wraz z działalnością kolonizacyjną Kokosz Berzewiczy przystępuje około r. 1320-1325 do budowy zamku w Niedzicy zwanego też od rzeki płynącej u jego podnóża zamkiem dunajeckim. Od tego czasu właściciele zamku byli równocześnie posiadaczami klucza dunajeckiego, do którego należały wsie dzisiejszego Polskiego Spisza. W r. 1326 zamek przechodzi na pewien czas w ręce rodu Drugethów, bliskich współpracowników króla Roberta (była to kara dla Kokosza za dokonane przez niego sprzeniewierzenia finansowe). W pierwszej połowie XV w. na zamek powracają Schwarzowie-Berzewiczowie. Wtedy to, w latach 1431 i 1433, przeciągają przez Spisz husyci, dokonując licznych zniszczeń. Nieopodal zamku niedzickiego założyli oni swój obóz (miejsce to do dziś zwane jest Tabor), ale samego zamku nie odważyli się atakować.

Prawdopodobnie jeszcze w XIV w. powstały kolejne wsie klucza dunajeckiego, Krempachy i Nowa Biała. Parafie miały być tu ustanowione w r. 1397, a pierwsze wzmianki majątkowo-prawne o tych wsiach pochodzą z lat 1439, 1455 i 1470. O kolejnych wsiach, to jest Łapszach Wyżnich i Dursztynie mówią dokumenty z lat 1463 i 1469. Być może już w 1439 r. istniał Trybsz, choć przypisuje się mu także pochodzenie XVI-wieczne.

W r. 1470 zmarł ostatni właściciel zamku niedzickiego z rodu Berzewiczych. Był to Jan, syn Piotra Schwarza z Łomnicy, podskarbiego króla węgierskiego Zygmunta, uczestnika bitwy pod Warną (1444 r.). Na okres od 1470 do 1528 r. zamek przechodzi w ręce Zapolyów. Emeryk Zapolya, pierwszy z tego rodu właściciel zamku, był stronnikiem Jana Hunyadiego, który objął władzę na Węgrzech po klęsce warneńskiej. Bratankiem Emeryka był Jan, późniejszy król węgierski, a bratanicą Barbara poślubiona Zygmuntowi I Staremu.

Jan Zapolya w r. 1529 podarował zamek dunajecki polskiemu magnatowi Hieronimowi Łaskiemu. Było to wynagrodzenie dla Łaskiego za świadczone Zapolyi usługi dyplomatyczne związane z jego walką o tron z arcyksięciem austriackim Ferdynandem. W rękach polskich klucz niedzicki znajdował się niespełna 60 lat, bowiem Olbracht, syn Hieronima ostatecznie sprzedał zamek w r. 1589 Jerzemu Horvathowi z Palocsy (obecnie Pławiec nad Popradem). Należy nadmienić, że zamek był już wcześniej, bo od 1530 r. dzierżawiony przez Horwathów. Palocsayowie władali kluczem dunajeckim do r. 1858 ze stuletnią przerwą od około 1670 do 1776 r., kiedy to majątek znajdował się w zastawie włoskiego rodu loanellich de Toluano (Tolvana). Za czasów Horwathów powstają kolejne wsie na Polskim Spiszu: Jurgów (1546 - założony przez pasterzy wołoskich tzw. Rusnaków), Rzepiska i Czarna Góra (w. XVII) oraz Łapszanka (sołtystwo wzmiankowane od 1662 r.). W XVIII stuleciu ukształtował się Falsztyn, wzmiankowany w r. 1590 jako folwark w kluczu niedzickim.

Wiek XVI to okres walk religijnych na Spiszu. Szerzy się reformacja, Horwathowie-Palocsayowie w r. 1544 przechodzą na luteranizm i trwają w nim do r. 1639. W myśl zasady cuius regio eius religio zmuszają oni swoich poddanych do wyznawania tej wiary. Rekatolizacja wsi klucza niedzickiego, która nastąpiła po wspomnianym roku 1639 nie objęła Krempachów i Nowej Białej. Pod koniec XVI w. przeszły one bowiem w ręce rodu Horwathów-Stansithów ze Strażek (krewnych Palocsayów), który nie powrócił do wiary katolickiej.

Reformacja przyczyniła się w znacznym stopniu do utraty Łapsz przez bożogrobców. Posiadłości lendackie zostały otoczone przez protestanckie dobra Jerzego Horwatha, zarządzanie majątkiem odległym od Miechowa stało się utrudnione, a rozprzężenie wywołane reformacją, które wkradło się do klasztoru, spowodowało spadek dochodów. W tej sytuacji, za zgodą biskupa warmińskiego, a zarazem opata miechowskiego Andrzeja Batorego (bratanka króla Stefana), doszło w r. 1593 do kupna majątku lendackiego przez Horwatha. Łapsze weszły w skład klucza niedzickiego, ale w kontrakcie bożogrobcy zastrzegli sobie prawo patronatu nad kościołami i wysuwania własnych kandydatów na stanowiska plebanów na terenie swych byłych posiadłości. Dzięki temu, aż do kasaty zakonu na Węgrzech i w Austrii w r. 1788, proboszczami w Łapszach byli miechowici.

Wiek XVII to ciąg walk toczonych przez Węgrów z Habsburgami. Na Zamagurze dochodzą echa bitew toczonych przez księcia siedmiogrodzkiego Gábora Bethlena z cesarzem Ferdynandem II. Z rąk oddziałów antyhabsburskich zginął bowiem w r. 1626 sołtys Łapsz Niżnich Franciszek Łapszański. W r. 1678 dowództwo kolejnego powstania antyaustriackiego objął książę siedmiogrodzki Imre Thököly. Jego to żołnierze, zwani kurucami, zdobywają w r. 1683 zamek niedzicki, który w rok później poddaje się wojskom cesarza Leopolda I. W tymże 1684 r. przez Zamagurze powraca część wojsk koronnych i litewskich po odsieczy wiedeńskiej Jana Sobieskiego. Stąd po dzień dzisiejszy utrzymują się opowiadania ludowe o pobycie we frydmańskim kościele króla, który pozostawił w nim cenne dary.

Po śmierci ostatniego z Horwathów w r. 1857 zamek niedzicki przechodzi w wyniku koligacji rodzinnych na własność Salamonów, którzy władają nim do 1945 r.

Po zakończeniu I wojny światowej, z chwilą rozpadu monarchii austro-węgierskiej, ponownie odżyła kwestia przynależności państwowej Spisza. Polska na krótko - na przełomie roku 1918/1919 usiłowała odzyskać część tej ziemi, obsadzając ją wojskiem. Sprawa Spisza stała się tematem obrad konferencji wersalskiej. Do Paryża przybyła delegacja w osobach ks. Ferdynanda Machaya oraz gazdów Piotra Borowego z Orawy i Wojciecha Halczyna z Lendaku w celu obrony polskich interesów na Spiszu i Orawie. Delegację tę przyjął prezydent W. Wilson skłaniający się do przyznania Zamagurza Polsce. Ponieważ bezpośrednie rokowania polsko-czechosłowackie nie przyniosły rezultatów, we wrześniu 1919 r. Rada Najwyższa konferencji zdecydowała przeprowadzić plebiscyt na spornym terytorium. Komitet Obrony Spisza i Orawy, który powstał w lutym tegoż roku, utworzył w Nowym Targu Główny Komitet Plebiscytowy mający za zadanie uświadomienie narodowe Polaków zamieszkałych na terenach planowanego plebiscytu. Niestety akcje propagandowe obydwu stron przerodziły się po części w działalność terrorystyczną. Jedną z ofiar bojówek paraliżujących akcję agitacyjną przeciwnika stał się Józef Wiśmierski, nauczyciel ze Lwowa oddelegowany do pracy plebiscytowej na Spiszu.

Zaplanowany przez Radę Najwyższą plebiscyt nie doszedł jednak do skutku. Polska, mając ręce związane wojną z Rosją bolszewicką, niebyła w stanie obronić swych interesów na południowej rubieży. Obie strony zrzekły się plebiscytu, przekazując sprawę tzw. Radzie Ambasadorów. W lipcu 1920 r. Rada ogłosiła swą decyzję, przyznając Polsce niewielki skrawek Spisza na północnym zachodzie. Taki stan terytorialny utrzymał się do chwili obecnej z wyłączeniem lat drugiej wojny światowej, kiedy to Spisz Polski włączony został do państwa słowackiego.

 

 


strona jest częścią serwisu Tatry, Spisz i Podhale